Serwis wPolityce.pl przypomina, że 11 lipca 1943 r. ukraińskie oddziały partyzanckie, wspierane przez część ludności cywilnej, zaatakowały miejscowości na Wołyniu i zamordowały polskich mieszkańców. To właśnie ta fala przemocy przeszła do historii jako „krwawa niedziela” i została uznana za punkt kulminacyjny zbrodni wołyńskiej.
W polskiej perspektywie wydarzenia z lat 1943–1945 określa się zbiorczo jako ludobójstwo wołyńskie, a 11 lipca wiąże się z narodowym upamiętnieniem. Sejm RP ustanowił w 2016 r. ten dzień Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej. Historycy wskazują, że dokładna liczba ofiar nie jest znana, ale polskie szacunki mówią o około 100 tys. zamordowanych Polaków w latach 1943–1945, w tym ok. 60 proc. na Wołyniu.
Atak na 150 miejscowości i mordy także w kościołach
Choć pierwsze ataki na polskie wioski i domy zamieszkane przez Polaków pojawiały się już zimą 1943 r., to kulminacja nastąpiła 11 lipca. Tego dnia doszło do skoordynowanego ataku na polskich mieszkańców 150 miejscowości na Wołyniu — w starszych opracowaniach historycy podawali liczbę 99. Dowódcy UPA wyznaczyli termin w taki sposób, by zaskoczyć bezbronnych ludzi, również w kościołach. W materiałach przywoływane są m.in. mordy w świątyniach w Porycku (dziś Pawliwka) i Kisielinie, a także informacje o spaleniu i zburzeniu około 50 kościołów katolickich na Wołyniu.
Za głównych wykonawców zbrodni na Wołyniu wskazuje się Organizację Ukraińskich Nacjonalistów — frakcję Stepana Bandery — oraz podporządkowaną jej Ukraińską Powstańczą Armię. Pojawiają się też wzmianki o tym, że UPA określała swoje działania jako „antypolską akcję”, opierając uzasadnienia na oskarżeniach o rzekomą współpracę Polaków z sowiecką partyzantką, a później także o kolaborację z NKWD.
Spór o pamięć i kolejne napięcia po 2014 r.
W ocenie historyków masowe mordy miały mieć miejsce w 1865 miejscach na Wołyniu, a największe zbrodnie obejmowały m.in. Wólkę Ostrowiecką (628 ofiar), kolonię Gaj (600), Ostrówki (521) oraz Kołodnie (516). Tam, gdzie Polacy nie dali się zaskoczyć, pojawiał się opór — materiał wskazuje jako przykład Przebraże, gdzie schronili się też mieszkańcy innych miejscowości.
Po 2014 r. wątek historii, w tym symbolika i postać UPA, zyskały na Ukrainie większą popularność. Przywoływana jest przy tym m.in. uchwała i ustawa Rady Najwyższej dotycząca statusu prawnego i hołdu dla bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku, obejmująca także UPA — decyzja spotkała się negatywnym odbiorem poza granicami Ukrainy, w tym w Polsce. Równolegle polski Sejm w lipcu 2016 r. przyjął uchwałę o uznaniu zbrodni wołyńskiej za ludobójstwo, co Kijów ocenił negatywnie, natomiast pozytywnie odebrano wspólną deklarację z października 2016 r. o potrzebie bezstronnych badań historycznych i współpracy badaczy.
Od orderów po ekshumacje: polityka pamięci wciąż trwa
W ostatnich latach napięcia rosły również przy wydarzeniach związanych z upamiętnianiem i ekshumacjami. W materiale mowa jest m.in. o zniszczeniu pomnika poświęconego UPA na cmentarzu w Hruszowicach (powiat przemyski) i o wprowadzeniu przez stronę ukraińską zakazu prac poszukiwawczych realizowanych przez polskie organizacje na terytorium Ukrainy — moratorium zdjęto dopiero po kilku latach, a poszukiwania i ekshumacje rozpoczęły się w 2023 r. W 2026 r. prowadzone były prace ekshumacyjne m.in. we wsiach Puźniki i Ugły oraz we Lwowie i Hucie Pieniackiej.
Wątek aktualnej polityki pamięci powraca także przy decyzjach o odznaczeniach i rozmowach na najwyższym szczeblu. Materiał opisuje, że prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski miał otrzymać Order Orła Białego, który następnie został odesłany do Warszawy za pośrednictwem firmy kurierskiej. Zwracane były też inne odznaczenia po decyzjach zapowiedzianych przez polskich polityków. Jednocześnie wskazano, że mimo rozmów prezydentów Andrzeja Dudy i Wołodymyra Zełenskiego — i późniejszych działań — kwestii historycznych nie udało się „rozwiązać”.
11 lipca pozostaje więc dniem szczególnej pamięci o ofiarach, ale też momentem, w którym spór o interpretację wydarzeń z 1943 r. oraz o sposób ich upamiętniania znów staje w centrum dyskusji.
Materiał został przygotowany na podstawie źródła: Ukraińcy wciąż nie przeprosili! Rocznica "krwawej niedzieli".
Zachęcamy również do odwiedzenia strony głównej źródła: wPolityce.pl.
