Projekt zakłada nadanie rzece Odrze statusu osoby prawnej o charakterze środowiskowym. W praktyce oznacza to, że rzeka zyskuje zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych, a więc może funkcjonować w obrocie prawnym podobnie jak instytucja czy organizacja.
Jednocześnie ustawodawca definiuje Odrę jako cały ekosystem – obejmujący nie tylko samą rzekę, ale także jej dolinę, organizmy żywe, osady denne, warstwy wodonośne oraz wszystkie elementy związane z jej funkcjonowaniem. To bardzo szerokie ujęcie, które automatycznie rozszerza zakres potencjalnych sporów i ingerencji prawnej.
W projekcie przewidziano także konkretne prawa rzeki, w tym prawo do istnienia jako integralny ekosystem, do naturalnego przepływu, do regeneracji oraz do uczestnictwa w postępowaniach administracyjnych i sądowych, a także do dochodzenia odszkodowań za szkody.
Nowa struktura władzy nad rzeką
Ustawa tworzy od podstaw rozbudowany system organów, które mają działać w imieniu Odry. Kluczową rolę odgrywa Komitet Reprezentantów, który podejmuje decyzje strategiczne, powołuje Zarząd i sprawuje nad nim nadzór. Zarząd z kolei reprezentuje rzekę w postępowaniach administracyjnych i sądowych oraz zarządza jej sprawami.
Dodatkowo powoływany jest Komitet Naukowy, którego zadaniem jest przygotowywanie ekspertyz i opinii dotyczących stanu ekosystemu.
Istotne jest to, że skład Komitetu Reprezentantów obejmuje między innymi przedstawicieli organizacji społecznych, co oznacza, że istotna część decyzji dotyczących Odry może być podejmowana przez środowiska nieposiadające mandatu demokratycznego.
W efekcie powstaje równoległa struktura decyzyjna, funkcjonująca obok istniejących organów państwa i administracji publicznej.
Odra jako strona postępowań – ryzyko paraliżu inwestycji
Jednym z najdalej idących rozwiązań jest uczynienie Odry stroną postępowań administracyjnych w sprawach dotyczących jej stanu, jakości wód czy zagospodarowania przestrzennego terenów przyległych.
W praktyce oznacza to, że w każdej takiej sprawie organ reprezentujący rzekę może uczestniczyć w postępowaniu, składać wnioski, odwołania i skargi. Co więcej, projekt przewiduje możliwość składania odwołań nawet po upływie ustawowych terminów, jeśli uznane zostanie naruszenie praw rzeki.
To rozwiązanie podważa podstawową zasadę pewności prawa. Inwestorzy nie będą mieli gwarancji, że decyzja administracyjna jest ostateczna i stabilna, co wprost przekłada się na ryzyko wstrzymywania lub porzucania inwestycji.
Jak myślicie, o czym dziś Sejm debatuje? O cenach paliw, o dziurze budżetowej, o zapaści służby zdrowia? Nie, koalicja 13 grudnia chce nadać Odrze osobowość prawną🤦♂️🤯‼️
Poseł @ma_golinska w najbardziej meretoryczny możliwy sposób powiedziała im dziś jasno: Rozpędźcie się i… pic.twitter.com/67hEaiA5Kw
— APrawdaWasWyzwoli (@KrzychuBlues) March 25, 2026
Poseł @KSzymanskiKonf: Na wstępie debaty o uznaniu osobowości prawnej rzeki Odry musimy oddzielić realną ochronę Odry od politycznej i ideologicznej inscenizacji. Inscenizacji, bo tym dokładnie jest ten projekt.
Ten projekt nie naprawia państwa. Ten projekt nie naprawia systemu… pic.twitter.com/1Fn2M6sLBB
— Konfederacja (@KONFEDERACJA_) March 25, 2026
Mechanizm sporów i masowych pozwów
Projekt przewiduje bardzo szeroki katalog podmiotów uprawnionych do występowania z pozwami w imieniu Odry. Obejmuje on nie tylko Zarząd, organizacje ekologiczne czy organy państwowe, ale także grupę co najmniej 100 osób fizycznych zamieszkujących na terenie dorzecza.
W praktyce oznacza to, że każda większa inwestycja może stać się przedmiotem postępowania sądowego. Wystarczy zorganizowana grupa, aby uruchomić mechanizm prawny, który będzie w stanie zatrzymać lub znacząco opóźnić realizację przedsięwzięcia.
Dodatkowo w ustawie przewidziano możliwość żądania szerokiego katalogu roszczeń – od wstrzymania działań, przez przywrócenie stanu poprzedniego, po odszkodowania i środki na odbudowę ekosystemu.
Nowe instytucje i dodatkowe koszty
Projekt wprowadza także nowe instytucje, w tym wyspecjalizowaną izbę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, określaną jako Sąd Wodny, który ma rozstrzygać konflikty między prawami rzeki a innymi interesami publicznymi.
Równocześnie tworzony jest Fundusz Rzeki Odry, finansowany między innymi z opłat środowiskowych, kar oraz środków publicznych i unijnych. Co istotne, ustawa przewiduje również obowiązek wnoszenia przez przedsiębiorstwa korzystające z wód Odry składki w wysokości 0,5 procent rocznych przychodów z działalności wodnej przez okres pięciu lat.
Oznacza to realne obciążenie dla gospodarki, które w konsekwencji może zostać przeniesione na obywateli w postaci wyższych cen usług, energii czy wody.
Jednocześnie ustawa nie określa szczegółowych zasad wynagradzania członków organów, pozostawiając te kwestie do uregulowania w statutach i regulaminach, finansowanych z Funduszu.
Zmiana systemowa, nie tylko środowiskowa
Projekt ingeruje w szereg obowiązujących ustaw, w tym Kodeks cywilny, Kodeks postępowania administracyjnego, Prawo wodne czy przepisy dotyczące ochrony środowiska. Wprowadza nową kategorię podmiotu – osobę prawną o charakterze środowiskowym – co stanowi istotną zmianę systemową.
Nie jest to więc jedynie regulacja dotycząca ochrony środowiska, ale szeroka przebudowa relacji między państwem, inwestorami a nowym podmiotem prawnym, jakim ma stać się rzeka.
Konkluzja
W mojej ocenie projekt ustawy o osobowości prawnej Odry wykracza daleko poza deklarowany cel ochrony środowiska. Wprowadza rozwiązania, które mogą prowadzić do destabilizacji systemu prawnego, zwiększenia liczby sporów oraz ograniczenia możliwości realizacji inwestycji. Tworzenie nowego podmiotu prawnego, wyposażonego w szerokie uprawnienia procesowe i zarządzanego przez rozbudowaną strukturę organizacyjną, nie rozwiązuje problemów środowiskowych, a generuje nowe ryzyka.
Zamiast wzmacniać istniejące mechanizmy ochrony środowiska, projekt ten tworzy dodatkową warstwę regulacyjną, która może utrudnić zarówno rozwój gospodarczy, jak i skuteczne zarządzanie zasobami naturalnymi.
